O włosach i zaroście Spartan

Plutarch wspomina o karze za tchórzostwo w obliczu niebezpieczeństwa. Było to zgolenie części wąsów. Cechą charakterystyczną antycznego spartańskiego hoplity były długie włosy i broda. Młodzi chłopcy w Sparcie, nosili jednak włosy krótko przystrzyżone. Dopiero osiągając wiek dojrzały mogli zapuścić włosy. Tę informację można znaleźć m.in. u Ksenofonta z Aten (ok. 430-355 p.n.e.), greckiego pisarza, historyka i żołnierza. Inni greccy historycy tj. Herodot (ok. 484 -426 p.n.e.) zwany Ojcem historii, a także Plutarch (ok. 50-125 n.e.) wspominają zwyczaj noszenia długich włosów przez Spartan jako wielowieczną tradycję. Arystoteles (384-322 p.n.e.), jeden z trzech (obok Sokratesa i Platona) najsłynniejszy filozof starożytnej Grecji, nauczyciel Aleksandra III Wielkiego - podaje, że długie włosy w Sparcie stanową honor, są oznaką wolności, gdyż je nosząc ciężko wykonywać prace służebne. 

Spartański tchórz zostaje ukarany przez zgolenie połowy zarostu 

(rys. Catalin Draghici do magazynu "Ancient Warfare")

        Kolejną kwestią do omówienia jest zarost. W różnych publikacjach czy rekonstrukcjach Spartanie są ukazani z samą brodą, jednak bez wąsów. Źródłem miały być figurki spartańskich hoplitów z wyrzeźbioną brodą bez wąsów. Wydaje mi się to jednak błędne. Warto zwrócić uwagę, że figurki, posągi w starożytności Grecy, Etruskowie czy Rzymianie malowali. Zachowały się resztki polichromii na różnych znaleziskach. Na przykład sarkofagi etruskie nie mają wyrzeźbionych wąsów lecz same brody, a na niektórych sarkofagach zachowała się czarna farba w miejscu wąsów i bród. Ponadto na ceramice greckiej z czasów klasycznych widać Spartan z wąsami i brodami. 

Spartański oficer z IV wieku p.n.e. (rys. Christos Giannopoulos)

        Zatem artysta tworzący spartańskie figurki mógł wąsy dodać dopiero podczas polichromowania. Znalazłem pokrycie moich spostrzeżeń w książce "Wojownik spartański 735-331 przed Chr." Duncana B. Campbella, wydanej przez Osprey Publishing. Steve Noon ukazał wąsatych Spartan. We wcześniejszej książce tegoż wydawnictwa "Armia spartańska" autorstwa Nicholasa Sekundy Spartanie namalowani przez Richarda Hooka zostali ukazani z samą brodą, bez wąsów. Tym śladem poszło wielu ilustratorów. Warto wrócić do ilustracji. Jeśli karą za tchórzostwo w obliczu niebezpieczeństwa było zgolenie części wąsów - hoplita musiał je mieć zapuszczone.

Okładka Mariusza Kozika do gry Total War Rome II - Spartan Edition